افغانستان شناسی(2)

• مردم - جمعیت... 7

• ملیت... 8

• گروه‌های نژادی... 9

• دین‌ها و مذاهب... 9

• زبان‌ها 9

• سواد. 10

• تاریخ.. 10

• نوشتار اصلی: تاریخ افغانستان.. 10

• افغانستان مستقل.. 11

• شکل گیری افغانستان.. 11

• سلطهٔ طالبان.. 111

• حامد کرزی... 12

• پایتخت‌ها 12

• فرهنگ... 12

• زبان و خط.. 12

• نامداران فرهنگی و هنری... 13

• موسیقی و رقص.... 13

• سینما 13

• رادیو و تلویزیون.. 13

• رسانه‌های چاپی... 14

• آموزش و پرورش.... 14

دختران افغاان

ملیت امروزه همه مردم دارای تابعیت افغانستان را افغان می‌نامند. ولی در واقع افغان نام قومی خاص است كه امروزه پشتون نامیده می‌شود. هنگامی که احمدشاه درانی خواست محدوده جغرافيايی را كه امروزه افغانستان ياد می شود، از كشور ايران و هندوستان جدا كند، نام قوم خود يعنی افغان را بر کشور نهاد. در صورتی كه نام‌های کهن‌تری كه بر اين محدوده جغرافيايی ياد می شده وجود داشته است، مانند خراسان یا آريانا

گروه‌های نژادی

گروه‌های نژادی افغانستان عبارتند از: پشتون، تاجیک، هزاره، ازبک، ترکمن، اویماق، بلوچ، پشه‌ای، نورستانی و... . تاجیکها بیشتر در نیمه شمالی کشور و پشتون‌ها در نیمه جنوبی کشور زندگی می کنند. قوم بلوچ در جنوب باختری، قوم‌های ازبک و ترکمن در شمال، و اقوام نورستانی و پشه‌ای در خاور کشور به سر می‌برند.

(جستار وابسته: ترکمن‌های افغانستان )

دین‌ها و مذاهب

۹۹٪ مردم افغانستان مسلمان هستند که حدود ۸۰٪ آنان سنی و ۱۹٪ شیعه‌ هستند.[۳].

مذاهب دیگری چون هندو و سیک نیز در افغانستان پیروانی دارد. پیش از جنگ‌های ۳۰ سال گذشته، اقلیتی یهودی نیز در افغانستان و به ویژه شهر هرات وجود داشتند که امروزه بیشتر آنان به اسرائیل رفته‌اند.

پراکندگی زبانها در افغانستان - ولایت‌های دارای رنگ سبز: زبان فارسی دری، قهوه‌ای: پشتو، نارنجی: ازبکی، فیروزه‏ای: نورستانی، فولادی (طوسی): بلوچی و بفنش: پشه‌ای

زبان‌ها پراکندگی زبانها در افغانستان - ولایت‌های دارای رنگ سبز: زبان فارسی دری، قهوه‌ای: پشتو، نارنجی: ازبکی، فیروزه‏ای: نورستانی، فولادی (طوسی): بلوچی و بفنش: پشه‌ای مردم افغانستان به یکی از زبان‌های فارسی دری (٪۵۰)، پشتو (٪۳۵)، زبان‌های ترکی‌ (از جمله ازبکی و ترکمنی) (٪۱۱)، و در حدود ۴ درصد به یکی از ۳۰ زبان کم گویش‌ورتر (از جمله پشه‌ای، نورستانی و بلوچی) سخن می‌گویند. [۳]. بر اساس قانون اساسی افغانستان ، زبانهای پشتو و دری زبان‌های رسمی دولت افغانستان  می‌باشند و در مناطقی که گویش‌وران زبانی دیگر زیاد باشند، آن زبان به عنوان زبان رسمی سوم تلقی می‌شود.

سواد

تعریف فرد باسواد: فرد بالای ۱۵ سال که می‌تواند بخواند و بنویسد.

کل: ۳۶ درصد با سواد

• مردها: ۵۱٪ درصد

• زنها: ۲۱٪ درصد

تاریخ

قلمروی پادشاهی هخامنشیان (559–330  پیش از میلاد)

نوشتار اصلی: تاریخ افغانستان

بیشتر اقوام ساکن در افغانستان از آریایی‌ها هستند که از 3 هزار سال پیش به تدریج به این سرزمین آمده‌اند . افغانستان کنونی از آن هنگام تا سال 1126 هجری خورشیدی (1747) که از ایران جدا شد، زیر سلطهٔ حکومت‌های بسیاری از جمله هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان، امویان، عباسیان، سامانیان، غزنویان، غوریان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانان مغول، تیموریان، گورکانیان، صفویه، و افشاریه بوده است. در سال 1126 احمدشاه درانی که از سرداران نادرشاه افشار بود، پس از مرگ او، افغانستان کنونی را پایه گذاری کرد.

سرزمین افغانستان در طول تاریخ گلوگاه یورش به هند بوده‌است. جنگجویان بسیاری چون اسکندر مقدونی، سلطان محمود غزنوی، سلاطین غوری، ایلخانان مغول، تیمور گورکانی، نادرشاه افشار و احمدشاه درانی از پیچ و خم کوه‌ها و دره‌های این کشور خود را به هندوستان رسانده‌اند. همچنین تا پیش از رونق بازرگانی از راه‌های آبی در قرون جدید و سپس پیدایش راه‌های هوایی، راه بازرگانی خاور و باختر یا همان راه ابریشم از دشت شمال این کشور گذر می‌کرد و کاروان‌های بازرگانی از راه کابل به هند و از راه بلخ به چین می‌رفتند. پس از کشف راه‌های آبی و سپس گسترش راه‌های هوایی، افغانستان مانند سایر کشورهای آسیای میانه، تبدیل به کشوری محصور و کم رفت‌وآمد شد.

افغانستان چندی پس از استقلال از ایران زیر سلطهٔ بریتانیا درآمد. از زمان استقلال افغانستان در سال 1919، این کشور دو بار توسط امپراتوری بریتانیا اشغال گردید و تا زمان اعلان اسقلال آن توسط امان الله خان در ۱۹۱۹ سیاست خارجی افغانستان زیر نظر مستقیم امپراتوری بریتانیا بود. واژهٔ افغانستان به عنوان نام یک کشور در سال ۱۹۲۳ و در قانون اساسی امان‌الله شاه به تصویب رسید.[۴]آغاز پادشاهی امان‌الله شاه در سال 1923 میلادی آغاز تاریخ مستقل افغانستان است. تاریخ پیش از این زمان عبارت از تاریخ مشترک افغانستان با ایران است.

افغانستان مستقل

شکل گیری افغانستان

از زمان استقلال افغانستان در سال 1919، این کشور دو بار توسط امپراتوری بریتانیا اشغال گردید و تازمان اعلان اسقلال آن نوسط امان‌الله خان در ۱۹۱۹ سیاست خارجی افغانستان زیر نظر مستقیم امپراتوری بریتانیا بود. پس از اعلام استرداد استقلال افغانستان، این کشور روابط مستقیم خود را با کشورهای دیگر برقرار ساخت.

یک دوره کوتاه‌مدت که به نام دهه دموکراسی نامیده می‌شود در این کشور در ده سال پایانی دوره پادشاهی محمد ظاهرشاه به وجود آمد و با کودتای سال ۱۹۷۳ داوود خان به پایان رسید. داوود خان پسر کاکای محمد ظاهرشاه آخرین پادشاه افغانستان بود و خودش اولین رئیس جمهور کشور گردید. در سال 1994 یک نیروی خودجوش و چریکی به نام مجاهدین در این کشور شکل گرفت که رژیم کمونیستی ۱۴ ساله را شکست داد.

سلطهٔ طالبان

زنان افغان با برقع

مجاهدین موفق به تشکیل دولت ملی نشدند و جای آنها را طالبان که از حمایت مادی و معنوی پاکستان و عربستان سعودی سود می‌برد، گرفت. طالبان نیز نتوانست بقایای مجاهدین را که علیه آنها پایداری می‌کردند، به طور کامل سرکوب نماید. همچنین ایران نیز از مجاهدین پشتیبانی می‌کرد. رژیم طالبان در سال ۱۳۸۰ با حملهٔ ائتلاف بین المللی به رهبری آمریکا از هم پاشید.

حامد کرزی

از سال 1380 (2001) پس از کنفرانس بن (Bonn) در اثر توافق گروه‌های افغان دولت موقت به رهبری حامد کرزی روی کار آمد. حکومت در پاییز 1383 ۷ دسامبر ۲۰۰۴ میلادی به ریاست جمهوری حامد کرزی (Hamid Karzai) شکل گرفت و در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۵ میلادی نیز انتخابات مجلس قانون گذاری آن را تکمیل کرد.

پایتخت‌ها

۱- از سال 1126 (1747) تا 1154 (۱۷۷۵): قندهار

۲- از سال 1154 (۱۷۷۵) تا اکنون: کابل

نامداران فرهنگی و هنری

از چهره‌های فرهنگی که در گسترهٔ جغرافیایی افغانستان زاده شده‌اند می‌توان از مولانا جلال الدین بلخی, خواجه عبدالله انصاری، انوری, عنصری بلخی, دقیقی بلخی, امام فخر رازی, ابوریحان بیرونی,عبدالقادر بیدل, امیر علیشیر نوایی, عبدالرحمن جامی, رابعه بلخی, ناصر خسرو، سنایی غزنوی، کمال الدین بهزاد، ملا فیض‌محمد کاتب، ابوعبید عبدالرحمن محمد جوزجانی، حمیدی بلخی، حنظله بادغیسی، ظهیر فاریابی, مولانا حسین واعظ کاشفی، شهیدبلخی, معروفی بلخی ,ابوالموید بلخی، ابونصر فارابی، ابواسحاق فارابی، رحمان بابا، ابوشکور بلخی، عشقری, میرغلام محمد غبار، و خلیل الله خلیلی نام برد.

 موسیقی و رقص

در افغانستان، پشتونها دارای نوعی رقص گروهی هستند که بدان اتن ملی می‌گویند. در موسیقی نیز افغانستان پیشنهٔ خوبی دارد. در گذشته‌ها مردم افغانستان در نشست‌هایی که در موعد معینی برگزار می‌شده‌ است، گردهم می‌آمدند و به بحث و بررسی دربارهٔ کتب و اشعار می‌پرداختند و در پایان این جلسات به آوازخوانی و موسیقی می‌پرداختند و از اشعار بسیار شیرین و پرمعنا استفاده می‌نمودند.

سینما

سینما در افغانستان به دلیل سه دهه جنگ پیشرفت چندانی نداشته ‌است. در دوره طالبان سینما نیز ممنوع شد. در این دوره طالبان حتی اقدام به تخریب آثار سینمایی نیز کرد، اما در این میان برخی از این آثار به ویژه آرشیو تلویزیون ملی افغانستان به وسیله افراد هنردوست از نابودی نجات یافتند و امروز در دسترس می‌باشند.

پس از سرنگونی طالبان، سینما به پیشرفت‌هایی نایل آمد و آثار خوبی هم ارائه شد. از جمله این آثار میتوان به فیلم «اسامه» ساخته «صدیق برمک» اشاره کرد. نخستین انیمیشن در تاریخ افغانستان پس از سرنگونی طالبان با نام «تهاجم» به کارگردانی «افشین دانش» برگرفته از طرح احمد فهیم کوه دامنی برای شرکت در جشنواره‌های بین المللی در سال ۲۰۰۳ (میلادی) ساخته شد. این انیمیشن توانست توجه و دید بیشتر داوران جشنواره را به سوی خود جلب نماید. [۵]

رادیو و تلویزیون

نخستین برنامهٔ رادیویی افغانستان توسط رادیو کابل در سال ۱۳۰۷ در زمان امان‌الله شاه پخش شد. تلویزیون اما در پایان حکومت سردار داوود در سال ۱۳۵۷ به میان آمد.[۱]

در دوران طالبان تلویزیون، وسائل فیلمبرداری، ماهواره‌ها، سینماها، موسیقی، تئاتر و دیگر وسائل ارتباط جمعی و رسانه‌های صوتی و تصویری، همه و همه منع اعلام و تحریم گردیده بود.

افغانستان هم‌اینک دارای یک سازمان رسانه‌ای ملی به نام «رادیو تلویزیون ملی افغانستان» (RTA) می‌باشد. این سازمان دارای یک شبکه تلویزیونی و یک شبکه رادیویی می‌باشد. اگرچه RTA رسانه‌ای متعلق به دولت است اما طبق قوانین جدید رسانه‌ای نه دولتی و نه خصوصی، بلکه رسانه‌ای مردمی است که صرفاً هزینه‌اش را دولت تامین می‌کند. اخیرا دوباره سعی بر این است که محصولات رادیو و تلویزیون ملی افغانستان، بر اساس اصول، روش و پالیسی حکومت کارکرد داشته باشد. علاوه بر RTA رادیو و تلویزیون‌های خصوصی دیگری در افغانستان وجود دارد که شامل نزدیک به ۱۰۰ شبکه رادیویی و حدود ۱۰ شبکه تلویزیونی می‌شود.

پیشینهٔ رسانه‌ها درافغانستان به نشر اولین روزنامه، شمس‌النهار در سال ۱۲۵۲ برمی‌گردد. [۲] همینک چندین روزنامه در کابل و سایر ولایات افغانستان فعالیت می‌کنند. بیشتر روزنامه‌های افغانستان پس از سرنگونی طالبان روی کار آمدند.

رسانه‌های چاپی

آموزش و پرورش

در هنگام اشغال افغانستان توسط شوروی و جنگهای داخلی این کشور(دهه‌ ۹۰ میلادی)، شالوده آموزش و پرورش افغانستان از هم پاشید. در دورهٔ قدرت طالبان دختران خانه‌نشین شده و اجازهٔ تحصیل از آنها گرفته شد. در این دوره، به جای درسهای علمی مانند کیمیا و فیزیک در مدارس، بیشتر بر آموزش‌های مذهبی تاکید می‌شد. اکنون براورد می‌شود کمتر از نیمی از مدارس افغانستان دسترسی به آب آشامیدنی داشته باشند. پس از یورش امریکا به افغانستان در سال 1380 و فروپاشی طالبان، با روی کار آمدن دولت انتقالی وضعیت تحصیل اندک‌اندک رو به بهبودی می‌رود، ولی با این وجود هنوز بیش از ۶۰٪ مردم افغانستان از سواد خواندن و نوشتن بی‌بهره‌اند.

اکنون ۱۳ دانشگاه و ۶ مرکز تربیت معلم، در سراسر افغانستان وجود دارد. در کنکور ورود به دانشگاه سال ۱۳۸۵ خورشیدی، ۸۰ هزار نفر شرکت کرده‌اند. براورد مسئولان این است که حدود سی هزار دانشجو به علت نبود امکانات از ورود به دانشگاه محروم شوند.[۳]

ده درصد بودجه سالانه افغانستان به امور آموزشی اختصاص دارد، که از این میان هفت درصد آن مربوط به وزارت معارف (آموزش وپرورش) است، یک درصد مربوط به نهادهای پژوهشی و یک درصد مربوط به آموزش عالی است.[۴]

  منبع : ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد