آیا مراسم نوروزی رفتار کفر آمیز است؟

ناظر حسین زکی
نوروز یکی از روزهای سرور و شادمانی در تاریخ و فرهنگ افغانستان است و قدمتی به بلندای سه هزار ساله در فرهنگ باستانی خراسان بزرگ دارد.
آیین های نوروزی در قالب سنتهای بومی در تمام نواحی خراسان شرقی و افغانستان امروزی کم و بیش وجود دارد، ولی استقبال از نوروز و جشن تحول طبیعت در مزار شریف جلوه و رونق خاصی دارد.
مردم افغانستان در تمام فراز و نشیبها جشنهای نوروزی را در بارگاه منسوب به امام علی(ع) شاه مردان جشن می گیرند و با برافراشتن پرچم سخی جان (جهنده – دنده سخی) به استقبال نوروز می روند.
مردم افغانستان تحول و دگرگونی در طبیعت را به امید رخداد تحول و دگرگونی در جسمهای یخ زده انسانها و پدید آمدن انقلاب در اندیشه های تاریک و ظلمانی، جشن می گیرند و میله های گل سرخ را در مزار گلها برپا می کنند. و در این روز به یادماندنی مردمان زیادی از شهرهای دور و نزدیک در شهر مولا علی(ع) سرازیر می شوند.
در شهر کابل نیز مردم با مراسم ویژۀ برافراشتن پر چشم به استقبال جشن نوروزی می روند و در قالب مراسم مختلفی به سرورد و شادمانی می پردازند. و همچنین سایر شهرهای و ده و قصبات، نگاه خاصی به این روز دارند.
مراسم جشن نوروزی در دوران حاکمیت طالبان ممنوع و مغایر با اسلام خوانده شد. طالبان نه تنها با مراسم نوروزی بلکه با بسیاری از سنتها و میراث فرهنگی کشور به مخالفت برخواستند. نابودی تندیس بتهای بامیان یکی از اقدامات فرهنگ ستیز طالبان در طول دوران حاکمیت شان بود.
گذشته از چند و چون اینکه مراسم نوروزهای پیش از اسلام ریشه در آیینهای گذشته نظیر آیین زردشتی و مجوسی داشته اند، سخن در این است که آیا اظهار شادمانی در نوروز بدعتی در دین و در تضاد با شریعت نبوی است؟ و آیا چنین کاری ناروا وکفر آمیز است؟
در این باره دونگاه وجود دارد.
یکی نگاه تحجرگرایانه و ناسیونالیستی و دیگری نگاه واقعبینانه و تحلیلگرایانه.
در نگاه تحجرگرایانه و ناسیونالیستی چنین اقداماتی بدعت و محکوم به رفتار شرک گرایانه است. ریشه¬های این دیدگاه کم و بیش در پاره¬ای از متون اهل سنت دیده می شود با مطالعه آنها در می یابیم که اعراب ناسیونالیست، چنین اقدماتی را صرف به دلیل گرایش ناسیونالیستی عمل کفر آمیز خوانده است. و همانسان که برخی دیگر تنها به دلیل گرایش ناسیونالیستی از چنین ایده هایی جانبداری کرده و می کنند. در پایان مقاله به پاره¬ای از این دست منابع اشاره خواهد شد. در حالی که نه اتهام به کفر به انگیزه ناسیونالیستی صحیح است و نه جانبداری از آن به دلیل گرایشهای ناسیونالیستی. و همچنین موضع گیری تحجرگرایانه به نام اسلام و راندن هر پدیده را به نام بدعت و شرک کار ناپسند است.
دیدگاه دوم، دیدگاه تحلیلگرایانه
در دیدگاه تحلیلگرایانه؛ به هر پدیده از جمله جشن نوروزی، واقعیتهای رفتار در نظر گرفته می شود. در این دیدگاه ممکن است پاره ای از واقعیتهای رفتاری، در یک آیین و مراسم محکوم به بدعت و رفتار ناصحیح از دیدگاه شریعت باشد و ممکن است پاره ای از رفتاها با شریعت در تضاد نباشد و یا از نظر شریعت رفتار نیکو و پسندیده تلقی شود.
در دیدگاه تحلیلگرایانه حتی ممکن است در اعیاد و مراسم مذهبی که در شریعت رسمیت دارد، پاره رفتارهای مغایر با اصول اسلامی و در تضاد با اصول شریعت ظاهر شود، که در چنین صورت، رفتار مغایر با شریعت حتی در مناسک و رسوم شرعی هم غیر مشروع و نا روا می باشد. مثل کسی که در حین مراسم مناسک حج مرتکب رفتارهای مغایر اصول شریعت بشود. و یا در اعیاد مذهبی و مراسم دینی مرتکب چنین رفتاری گردد.
و سخن دیگر اینکه: جای تردید نیست که انسانها پیش از اسلام آداب و سنتهای زیادی داشته اند. و چنین سنتهایی در اسلام یا تعدیل و تصحیح شده است. و اگر تعدیل ناپذیر بوده، در برابر آنها به مبارزه برخواسته شده است.
سنتهای عبادت و پرستش، سنتهای ازدواج و دیگر سنتهای تعدیل پذیر، با اصلاحات و تعدیلاتی در جامعه دینی ادامه یافته است. ولی پاره ای سنتهای تعدیل ناپذیر نظیر بت پرستی، ازدواج با محارم، و نظایر آنها، در جامعۀ دینی نکوهش شده است. و همچنین آداب و رسمهای نوپیدا که وارد جامعۀ دینی می شود، در نگاه تحلیلگرایانه مورد تحلیل قرار می گیرد که اگر در تغایر با ارزشهای دینی و یا تعدیل ناپذیر بود ناروا و ناصحیح به شمار می رود، ولی اگر در تغایر نبود و تعدیل پذیر بود، از آن جانبداری می شود، نظیر رادیو و تلویزیون ، انترنت و سائر مظاهر فرهنگ جدید، ولی در دیدگاه تحجرگرایانه محکوم به بدعت و شرک است چنانکه وهابیها در گذشته با هر پدیده نوپیدا مخالف بودند.
در دیدگاه تحلیلگریانه به مراسم نوروزی از دو زاویه نگاه می شود و آن اینکه:
اگر مراسم و آیینهای نوروزی در تضاد با شریعت باشد و یا اصلاح ناپذیر باشد، عمل ناروا و ناصحیح است. ولی اگر موافق شریعت و یا تعدیل پذیر باشد، محکوم به رفتار کفر آمیز نیست. چنانکه سایر آداب و پدیده¬های کهن و نوپیدا چنین حکمی را دارد.
ولی ما امروزه می بینیم که مردم در مراسم نوروزی با خیره شدن در طبیعت و مشاهدۀ دگرگونی عظیم در طبیعت، به عظمت خالق و آفریدگار یکتا پی می برند، و از مشاهدۀ شکوه و نظم، و زیبایی در طبیعت، درس خداشناسی می گیرند، و در مراسم نوروزی به زیارت فامیل، دوستان و آشنایان می روند و صلۀ رحم به جا می می آورند، به نظافت و آراستگی می پردازند، و دیگر رفتار نیکو و انسانی و موافق با شریعت انجام می دهند، چنین رفتارهایی را نمی شود بدعت خواند و یا رفتار کفر آمیز خواند. ولی اگر همین آیین را به نحوی برگزار کرد که مخالف شریعت و در تضاد با اصول اسلامی باشد، عمل ناصحیح است و فقهای اسلام فتوا به حرمت چنین رفتارهایی خواهند داد.
و این نکته نیز قابل ذکر است، که هرگونه مخالفت و یا جانبداری از نوروز صرف به انگیزۀ گرایشهای ناسیونالیستی، کار نا صحیح است، چنانکه پاره از اعراب در گذشته صرف به دلیل چنین گرایشی به مخالفت برخواستند، و نیز پاره¬ای از فارسها صرف به همین انگیزه به دفاع از آن پرداختند، و هردو رفتار یک نوع قباحت دارد. و بجا است که ما با نگاه نقادی و تحلیلگرایانه به پدیدۀ نوروز ببینیم.
حال در اینجا به سراغ متون کهن می رویم تا ببینیم که در آنها چه نگاهی به نوروز شده است. و ما در اینجا متن این متون را می آوریم تا خواننده خود از آن برداشت کنند و در آخر برداشت کلی خود را از این متون بیان خواهیم کرد هرچند آنچه که تا به حال اشاره شد، برداشت حقیر از این متون است.
.... ادامه دارد.